«فقهیان و انقلاب ایران»
(یک نسل پس از آیت الله العظمی بروجردی)
نویسنده:سید هادی طباطبایی
ناشر: کویر، چاپ اول ۱۳۹۶
۳۹۲صفحه، ۲۸۰۰۰ تومان

شما می‌توانید کتاب «فقهیان و انقلاب ایران»را تا یک هفته پس از معرفی با ۱۰ درصد تخفیف از فروشگاه اینترنتی شهر کتاب خرید کنید.

*****

یاکوب ادوارد پولاک (پزشک اتریشی ناصرالدین شاه) در خاطراتش می نویسد: «ملاها بین محرومین و فرودستان طرفداران بسیاری دارند، اما دولتیان از ملاها می‌ترسند، زیرا ملاها می‌توانند قیام و بلوا بر پا کنند». کتاب «فقیهان و انقلاب ایران» نوشته سید هادی طباطبایی با این جمله از خاطرات دکتر پولاک که نشان از درک او از جامعه مذهبی ایران و نقش پررنگی که روحانیون در آن دارد، آغاز می شود.

تجربه رخدادهای بزرگ سیاسی و اجتماعی چند سده اخیر نشان از این واقعیت دارد که هر گاه حرکت مردمی صورت گرفته روحانیون نقش تعیین کننده ای در آن داشته اند. البته میزان این تاثیر گذاری با اجماع روحانیون و همراهی آنها با خواست توده مردم نسبت مستقیم داشته است، چنانکه امام خمینی با وجود همراهی نکردن برخی روحانیون شناخته شده در مبارزات منتهی به انقلاب ۱۳۵۷ چون در جهت خواست و منافع مردم در حرکت بودند، امکان رهبری و به نتیجه رساندن این جریان را یافتند؛ اما فقیه نامداری چون شیخ فضل الله نوری (در انقلاب مشروطه) وقتی در تقابل با خواست مردم با جریان استبداد همسو شد، با وجود همه وزن و اعتبار فقهی اش نتوانست جماعت را به کرنش دربرابر محمدعلی شاه که دستش به خون بسیاری از آزادی خواهان آلوده بود، وادار کند و سرانجام تلخی نیز برای او رقم خورد؛ در حالی که در همان زمان، روحانیان مشروطه خواهی که با مردم همراه بودند نه تنها پیروز میدان شدند که در تاریخ نیز به خوشنامی از آنها یاد می کنند.

آنچه گفته شد نقش مهمی در سرشت و سرنوشت فقیهان در جریان مبارزات منتهی به پیروزی انقلاب اسلامی نیز داشت . کنش ها و واکنش های سیاسی در موقعیت های خطیر تاریخی همواره نقش مهمی در ترسیم چهره شخصیت های سیاسی و مذهبی دارد؛ سالهای پایانی حکومت پهلوی دوم که با نهضت امام خمینی همراه بود، به عنوان محکی برای سنجش کم و کیف نقش سیاسی و مذهبی فقهای همنسل ایشان در این کتاب بوده است.
در سال ۱۳۲۳ وقتی آیت الله بروجردی به حوزه علمیه قم آمد ، از چنان وزنی برخوردار بود که دوران اقتدار مرجعیت تشیع دوباره رقم خورد. از یک سو حکومت پهلوی می‌کوشید که نظر آیت الله بروجردی را تامین کرده و دغدغه هایش را محترم شمارد و از دیگر سو طلاب و فقها نیز آنچه نظر ایشان بود ، حجت می شمردند.

رابطه ایشان با پهلوی دوم نه دوستانه بود و نه خصمانه، با سیاستی مصلحتگرایانه کار خود را پیش می برد؛ چنان که حتی روحانیونی که با منش و روش ایشان موافقتی نداشتند در برابر رأی آیت الله بروجردی چاره ای جز سکوت و تمکین نمی یافتند.

حکومت پهلوی که تا زمان حیات ایشان امکان اجرای برخی برنامه های سیاسی خود را نیافته بود. پس از وفات آیت الله بروجردی در آغاز سال ۱۳۴۰، بستر را برای پیش برد و اعمال سیاسی های مسکوت مانده اش مناسب یافت. اما از طرف مقابل روحانیون نیز بیکار ننشستند، فرصت را برای اعتراض و مبارزه علیه رژیم پهلوی مهیا یافتند. «گویی زمانه ای رسیده بود که سیاسی و فقاهت به جنگ هم می رفتند و در این هنگام مراجع تقلیدی حضور داشتند که می باید در این نزاع ها راهی می جستند. آنها می یابد هم پاس مقام فقاهت را نگاه می داشتند و هم سوداهای سیاسی حاکمیت را تعدیل می کردند و فقیهان، زمانه ای صعب و البته تاریخ ساز را در پیش روی داشتند. یکی از نجف نامه می نوشت و حاکمان را تحذیر می داد که از ریختن دماء مسلمین درگذرید؛ دیگری انقلابیون را پروا می داد که از سیاسی پای پس کشید و خون مسلمین هدر ندهید. یکی در تبعید نامه می نوشت و حکومت را با جائرین تاریخ برابر می دانست و دیگری رعیت را به مدارای با حاکمیت فرامی خواند. یکی دست بر عصا داشت و دیگری به تندی می تازید و آتشی در خرمن فقیهان افتاده بود و می رفت تا قربانیانی بر جای نهد.»نقل از متن کتاب
به زعم نویسنده کتاب این دوران تاریخ ساز ، از فروردین ماه ۴۰ تا بهمن ۵۷، با کنش و واکنش هایی همراه بوده که نیازمند به بازخوانی است و در پرتو این بازخوانی هاست که می توان به تماشای واقعبینانه عملکرد سیاسی عده ای از مراجع عظام تقلید در این دوره تاریخی نشست و از کم و کیف تجربه آنها در مواجهه با حاکمیت پهلوی و طلاب درس گرفت. ناگفته پیداست که همواره در موقعیت های خطیر است که می توان عیار چنین مردانی را سنجید و عملکردشان را به قضاوت نشست.

سید هادی طباطبایی در کتاب فقیهان و انقلاب ایران، پس از مقدمه ای که به اوضاع و احوال سیاسی ایران و رویکرد حکومت پهلوی اول در دوران مرجعیت آیت الله بروجردی دارد، طی یازده فصل به سراغ یازده تن از فقیهانی که به یک نسل بعد آیت الله بروجردی تعلق دارند، رفته است که عناوین این فصول به قرار زیر است: «سیاسی حکیمانه محسن حکیم»، «سید احمد خوانساری؛ سیاسی محتاطانه فقیه پایتخت»، «سید عبدالله شیرازی و مشی مبارزاتی از نجف تا مشهد»، «سید محمد میلانی؛ از جسارت های انقلاب تا دلسردی سیاسی»، «سید شهاب الدین مرعشی نجفی؛ تلاش برای حفظ شریعت و انضباط کشور»، «سید محمدرضا گلپایگانی؛ قعود اعتراضی یک مرجع»، «میرزا هاشم آملی؛ وارسته ای در حاشیه سیاسی»، «سید ابوالقاسم خویی؛ از بیانیه ها آتشین تا فروکش کردن اقدامات انقلاب»، «سید کاظم شریعتمداری؛ در سودای تحقق قانون»، «سید حسن طباطبایی قمی و سیاسی تأسی از سلف صالح» و «سید محمد روحانی؛ آنکه با امام انقلاب بر سر مهر نبود».

ترتیب فصول با در نظر گرفتن سن و سال این فقها منظم شده است، از آیت الله حکیم که به لحاظ سنی از همه بزرگتر است تا آیت الله روحانی که از بقیه جوانتر بوده اند. ابتدای هر فصل مزین است به تصویر یکی از این فقها و در آن فصل نویسنده کتاب، با بیانی خواندنی و در عین حال مستند به منابع گوناگون به روایت زندگی فقهی و سیاسی ایشان در همان مقطع تاریخی هفده ساله (دوران نهضت امام خمینی) بوده می پردازد. .بنابراین نویسنده به درستی نظر و عمل این فقیهان را در میانه میدانی تحلیل کرده که یک سویش حکومت پهلوی است و سوی دیگر آن امام خمینی و روحانیون هم رای و پیرو ایشان.

ساختار کتاب به گونه ای است که خواننده می تواند به صورت مستقل هم از محتوای هر فصل استفاده کند و در کلیت متن هم به شکلی پازل وار این فصول یکدیگر را کامل می کنند. برای مثال خواننده در طی این فصول می تواند جبهه کلی مهمترین فقیهان هم دوره امام خمینی را در قبال نهضت انقلابی ایشان (که پس از رحلت آیت الله بروجردی رفته رفته آغاز شد و در سال ۱۳۴۲ نقطه عطف اولین آن شکل گرفت و سرانجام پس از فراز و فرودهای بعدی در نقطه عطف دوم و نهایی در بهمن ۱۳۵۷ پیروزی رسید)، به روشنی ردیابی کند. اینکه چگونه اغلب این فقیهان در سالهای آغازین دهه چهل با واکنش و اعتراضات امام خمینی همراهی دارند اما سپس سرد می شوند و برخی حتی ترجیح می دهند با سیستم موجود اصطکاک نداشته باشند و…

همچنین در این کتاب با قضاوتی بی طرفانه سعی شده اختلاف نظرهای برخی از این فقها و امام خمینی و جریانهای سیاسی که تحت رهبری ایشان وجود داشته ، بررسی کرده و با واقع بینی به تحلیل دلایل این اختلافات که اغلب در نوع نگاه فقهی و سیاسی آنها ریشه داشته ، بپردازد. بنابراین خوانندگان کتاب نه تنها به شناخت بهتر این یازده نفر دست می یابند بلکه مجالی می یابند برای شناخت بهتر و دقیقتر امام خمینی و نگرش او در مبارزات علیه حکومت پهلوی آن هم از زاویه ای کاملا متفاوت.



الف